This webpage is still under heavy construction but I need your help for any information related to your Teekiu Roots. Kei fai 'a e ngaue lahi ki hono langa 'a e peesi ni. Ka 'oku kole ho'omou tokoni mai ha fa'ahinga information/fakamatala 'e ala tokoni ki hono langa 'a e kolo ni..

Tapu mo e La'aa 'o Tonga 'oku toka totoofa

Tapu mo Ha'a Moheofo mo e laine Tapu 'o Ha'a Tu'i

Fetaulaki'anga 'o Kaulaha 'Uta mo Kauhala lalo mo e ipu 'oku 'ikai hu'i.

Tapu mo e Ha'a Latuhifo mo Ha'a Ma'afu kuo kakato

'A Ha'a Vaea he'ikai to pea mo e ongo Ha'a Havea

'A Falefisi pea mo e ongo Ha'a Ngata

Pea tapu mo e kava he 'i pangai pea mo e ongo 'apa'apa

He 'Alofi mo e to'ua 'eiki. Ongo lou 'olive mo e Sila 'oku  ne katoi 'etau moto.

Kae ataa 'eku tala kae fai he ko e Fuekafa ni 'oku kei ta'omaki

Pea 'e hala pe vai ka ko vai.

 Tuku mu'a ke halatu'u atu ha fiekaungaa mamahi meia te au Motu'apuka ko e 'apa'apa 'o e Hau pea mo hoku kainga mei Te'ekiu mo e Te'ekiu kotoa pe he Kolope. Ki he  pulonga kuo too 'i he fonua. Ki he angi ta'e 'amanekina kuo fai he Ta'ehamai. Kuo si'i toutounoa ai  'a e 'Otu taua mo e Funga Matatoa kae sii longo 'a e Fangatapu 'i he Hala 'a e Hau 'o e 'otu Tonga King Siaosi Tupou V.Kuo popo'uli ai 'a e 'Otu Tonga ki he teu fakafeao 'a e Hala Paini ki Mala'e Kula mo e 'Otu Langi. Kae sii fatafata 'a e 'Apa'apa 'o e Hau mei he Fuekafa.

Tauange ke toka hotau Ha'u he nonga hotau 'Eiki ko Kalaisi.Pea ke monimonuu monitonu 'a Siaosi Taufa'ahau Tupou VI mo e Fale 'o Ha'a Moheofo pea mo ha nonga ki hono kakai ke tu'uloa 'o laui kuonga.

Faka'apa'apa atu.                                                                                                                          Motu'apuaka mo e kainga mei he Fuekafa. 

 Tuku mu’a ke u lafolalo atu ‘a ‘eku poupou ki he langa ngaue ‘oku fai ki he website ‘a e fonua. Ko au Motu’apuaka ‘oku ou fakahoha’a atu ‘I he’eku poupou kakato ki he ngaue ‘oku lotolahi ‘a Takai Palei (Mafi) ke ne fokotu’u ‘a e website ‘a e Fuekafa ke toe faingofuaange ai ‘etau fetu’utaki. Pea ‘oku ou ‘oatu ai ‘a e ‘ofa lahi ki he kainga Fuekafa kotoa pe ‘I ha tapa pe ‘o Mamani. Pea ko ‘ena ‘a e fokotu’utu’u kuo fai hono fofoa’i ke toefaingofua ai ‘etau fetu’utaki. Pea ‘oku iai ‘a e faka’amu ke tau ngaue lelei’aki ‘a e faingamalie ni ‘aki ha’atau ngaue’aki ha ngaahi lea ‘oku fakamatapule pea mo faka’apa’apa foki mo taau mo e kainga Fuekafa. Pea ‘oku ataa pe ki ha’o tokoni pe lukuluku fakakaukau ki he langa ngaue ‘oku fai ni.Pea ka hulu 'a e monu'ia 'oku mou ma'u he ngaahi fonua muli na pea mou manatu'i mai hotau kolo ni 'o mou tokoni mai ki he ngaahi langa fakalakalaka 'oku fakahoko he si'i tu'unga matu'a 'oku nau kei fai hono tauhi 'o e kolo ni. Malo mo e ‘ofa lahi atu

Motu’apuaka

VALATA TONGA - 'OFISA KOLO TE'EKIU (Feb.24.2012)

Ko Te'ekiu, 'i hono tu'unga fakasiokalafi 'oku tu'u ia he Kingdom of Tonga (Pule'anga Faka-Tu'i 'o Tonga). Pea ko Tonga 'oku tu'u ia he Oseni Pasifiki Tonga(South Pacific Ocean). Ko Tonga 'oku fa'u'aki ia 'a e  ng 'otu motu lahi. Ka ko Tongatapu 'a e motu lahi taha 'i he Pule'anga Tonga. http://www.panoramio.com/photo/62934665 Pea 'oku 'i he motu ko eni 'a Te'ekiu. 'Oku tu'u ia meimei maile 'e 8 mei he kolomu'a 'o Tongatapu 'a Nuku'alofa ki he fakahihifo. Ko e Hou'eki ma'utofia 'o e kolo ni ko Motu'apuaka talu 1799 (ka 'e toki fai hano fakatonutonu).  Ka ko Motu'apuaka (Inoke) 'oku ha he ta (photo) ko eni he fakafe'iloaki 'i 'olunga. Ko e Motu'apuaka lolotonga ia. Pea ko e hingoa tuku fakaholo ia 'oku ma'utofia he kolo ni. ('E toki fai ha vakai ki he tuku fkaholo mai 'a e Motu'apuaka. Motu'apuaka Genealogy and title Holder). 'Oku iai 'a e siasi 'e 4 he kolo ni.Siasi Uesilian, Siasi Mamonga, Siasi Tonga Tauataina pea mo e Siasi Katolika. Kuo lahi foki 'a e mali atu 'a e kakai 'o e kolo ni ki he ngaahi  kolo kehekehe 'i Tonga ni pe pea mo e kau muli pea kuo nau hiki atu aipe ki he ngaahi kolo ko ia pe fonua ko ia. Pea 'oku iai pe honau ni'ihi 'oku kei fokiange pe mo 'a'ahi ai ki he kolo ni he ngaahi me'a lalahi 'oku hoko. Pea ko honau ni'ihi kuo puli aipe honau Te'ekiu he 'ikai te nau toe 'eva mai ki Te'ekiu. Ka 'oku fakakoloa he 'oku iai 'a e kau Te'ekiu kuo nau maili pea 'oku omai honau ngaahi hoa 'o nau hoko aipe ko e kau Te'ekiu pea 'oku nau ngaue malohi hono ngaue'i 'o e kolo ni. Pea 'oku iai mo e kakai tokolahi kuo nau hikihiki teniti mai 'o ma'u 'a Te'ekiu ko honau 'api ma'u. Pea ko e malo lahi 'enau poupou ki hono ngaue'i 'o e kolo ni pea kuo nau hoko ko e tangata'i fonua mo e fefine'i fonua 'o e kolo ni..fakafeta'i.Ko e konga lahi foki 'e taha, kuo ataa 'a e matapa ki tu'apule'anga pea kuo hiki atu ai 'a e kongalahi 'o e kakai 'o e kolo ni ki Nu'u Sila, Aositelelia, 'Amelika mo e ngaahi fonua kehekehe pe 'o hoko atu ki ai 'a e kumi mou'i ka 'oku nau kei manatu'i lelei pe 'a e kolo ni mo tokoni ki he ngaahi fakatangi (fiema'u) vivili mei he kolo ni hange, tokoni ki he ma'u'anga vai mo e ngaahi feima'u pehee.
'Oku iai pe mo hono 'Ofisa kolo pea kuo tukua'u mai 'a e kau 'ofisa kolo tokolahi 'i hono tokanga'i 'a e ngaahi ngaue fakalakalaka 'a e kolo pehee ki he ngaahi kulupu fakalakalaka kehekehe foki.Pea 'oku nau ngaue fakatha mo e Hou'eiki, Motu'apuaka. 'Oku 'iloa lahi foki 'a e kolo ni he me'a ko e hiva 'o tatau pe he ng hiva anitema fakalotu pehee ki he ng hiva kakala. Ko Motu'apuaka （Inoke Tualau） 1929-1944. mo　hono hoa ko　ia na'a ne kamata hono uiki 'o e hiva pea 'asi hange ai 'a e fetu'u hopo 'a hono foha ko 'Alaipulotu (Motu'apuaka) .1944-1986 he ngaahi hiva solo pea pehee ki he kau hiva 'oku 'iloa ko e ''Fuekafa''. Na'e iape mo e kau hiva (tame'a) na'e 'iloa ko e Fafangu Siliva. Pea na'e iai foki mo e ngaahi faiva lakalaka 'a e kolo ni.
 Na'e vahe ua foki 'e Motu'apuaka 'a Te'ekiu 'o Veifili 'a e kauhala 'e taha pea Fonuamotu 'a e kauhala 'e taha pea fai ai hono langa 'a e kolo ni he tapa kehekehe pe.
Kuo 'osi atu 'a e konga lahi 'o e kau matu'a ka 'oku kei tahuli hake honau ngaahi hako pea kuo nau fatakau mo matala he ngaahi tapa kehekehe 'o e mo'ui , he lotu kuo faifekau 'a e tokolahi, ako kuo ma'u faka'ilonga hono konga lahi, ngoue kuo 'iloa ai 'a e tokolahi. Pea 'oku fakatefito 'a e fakalakalaka 'a e kolo ni mei he kakai pe 'o e kolo ni 'oku nau ngaue malohi hono mate'aki'i 'a e ngaahi fatongia. Pea pehee ki he kakai 'o e kolo ni kuo nau hiki atu ki he u fonua muli 'o ma'u faingamalie ai pea nau tokoni lahi mai ki hono langa honua ngaahi famili 'o hoko ai 'a e faklakalaka 'a e kolo ni. Ko e konga fakahisitolia 'o e kolo ni pea pehee ki he tupu'anga 'o e hingoa Te'ekiu 'oku kei fai 'a e ngaue ki ai pea mo fakatonutonu hange ko ia 'oku ha atu 'i lalo. Ko e fakamatala 'a e pisikoa na'e nofo 'i Te'ekiu (vakai ki he link). Ko e faitoka ko Kau Malolo he ve'e 'api lautohi pule'nga na'e feia ai 'e 'Ulukala 'a e Tu'i Kanokupolu ko ia ko Teukava. Pea ko e ma'u'anga ia 'o e Kau Maloloo..ko e pehee 'e Teukava ke ki'i malolo 'a e kau fata ka nau toki hoko atu ki hihifo. Pea si'i fai ai hono 'ohofi. (Vakai ki he ng tohi hisitolia ki hono  fakaikiiki).

Ko e fakamatala ko eni 'e toki fai hano fakatonutonu amuiange ka 'e tuku atu pe ngaahi fakamatala 'oku ala lava 'o tatanaki. Fakatatau ki he fakamatala 'a e matu'a 'i hono paasi hokohoko fakato'u tangata mai 'a e ngaahi talanoa ki he tupu'anga 'o e hingoa Te'ekiu. Na'e omai 'e Motu'apuaka 'a e kau keli kolo (kolotau) mei Pelehake. ('Oku 'ikai ma'u 'a e 'uhinga na'a ne omai ai 'a kakai Pelehake).Ke nau fai 'a e fo'i ngaue koi ia. Na'e keli mo keli 'a e kakai mei Pelehake pea ko 'enau 'eke mai kia Motu'apuaka ke kuo UU (kuo ke malu or fully protect) pea mo ke 'ene tali..ko e Te'ekiuu. Pea toe hook atu pe 'a e keli 'a e kaki mei Pelehake. Ko e kakai Pelehake foki na'a nau fai hono keli tu'u 'o Te'ekiu mei he toenga 'o Hihifo. Na'a nau kamata mei he tahi Toafa 'o lele ai ki he liku ko Monotapu 'i Fahefa.( 'Oku 'ikai 'ilo'i pe ko e ha 'a e 'uhinga na'e ngata aipe 'a Te'ekiu) kae kamata 'a e tu'usi 'i he vaha'a mo Masilamea. Pau pe na'e 'ilonga 'a e to'a 'a Motu'apuaka na'e hao ai 'a Te'ekiu.Kai kehe na'e 'ikai a'u 'a e fakakaukau ni he na'e ha'u 'a Vaha'i ko 'ene fakahauee mai he matahi honau feitu'u 'o fakatokaga'i ai 'a e 'uli 'a e tahi 'ene tafe pea muimui ai 'o ma'u atu 'a e kau keli ki Monotapu liku 'o Fahefa pea fai ai honau tautea'i. Pea 'oku pehee ko e ma'u'anga ia 'o e hingoa Malungahu ko e motu'a pe 'e taha na'e hao ko 'ene toi he pota ngahu('akau). Pea foki 'a Vaha'i kae lele 'a e motu'a 'o tala ki Pelehake pea fakahingoa aipe ko Malungahu.(mou toki fakatousio mei he ongo tafa'aki he 'e toe malieange 'a e 'unhinga 'o e hingoa koi a) 'Oku iai foki mo e 'api ko 'Otu-Fanga-Valu ai 'oku iai 'a Tevita Fetu'u'aho (Faleafaa) he ve'e 'api Siasi Uesiliana he taimi ni. Ko e tau hingoa ia ki hono kamata mai 'e mei hihifo 'e Tupou 1 ke fai 'a e liliu ki he Morden Tonga. Pea ko 'enau fie'ilo i ape ko fee feitu'u 'o iai 'a 'Ohufai mo hono 'api ko Kolovai. Pea ko e tala ia 'a e kau 'asiasi ke lau 'a e 'otu-Fanga 'e Valu kamata mei Ha'atafu pea na'u fakatu'uta ai. Ko e talanoa ia 'e taha ka 'oku feima'u ia ke fakapapau'i pea mahalo 'oku sio kehe 'a e kau hisitolia mei ai he na'e 'ilonga ai 'a e Mafi 'o 'Ohuafi (Motu'apuaka son). 'Oku iai foki hono ngaahi matanga hangee ko e Vai-ko-'Utukala ka kuo faka'au ke tanumia pea lahi  hono teke he fakalakalaka 'o 'ikai toe fai ha 'a 'eva ki ai. Mo e Vaoheha 'i he feitu'u 'uta Tahi ki Toafa. 'Oku pehee foki ko e konga lahi 'a e ngaahi hiva 'a Motu'apuaka ko e fa'u ia 'e Susana. Ko Susana Taumei eni 'oku ha'u ai 'a Amato pehee kia Mateitalo Amato mo e fa'ahinga ko ia. 'Oku pehee foki ko Susana ko e fefine ia na'e le'o lelei mo malie. Pea kuo 'osi atu 'a e matu'a na'a nau fai 'a e hiva tuku keheange 'a Motu'apuaka. Ko Sila Masalu, Unumeikefu (Lauhingoa),Tevita Fetu'u'aho (Faleafaa)  Semisi Fetu'u'aho, Tevita Siatni Katoa, Soni Falepapalangi , Fa'u Fo'ou,Tevita 'Ohuafi Tonga, Latu Lutui,Viliami 'Otolose, Feteleni Lauhingoa, Paula Pongi, Naea mo Ovaleni Fahamokioa, Kafoa mo Talanoa Lutui, Tevita Lole Kaveinga Polekihetau Tongia , Moala Sikaleti mo honau tokolahi.Pea kuo 'osi atu mo e matu'a he faiva lakalaka hangee ko Siosifa Pafua mo Viliami Motu'apuaka , 'Inoke Vaka Lutui,Latu mo Siaosi Lutui,Kafoa Fifita, Talia'uli Mokena , Paula Pongi mo e kau tangata'eiki tokolahi ai. Pea na'e si'i malolo foki mo Sione Paula Pongi lolotonga 'a e faiva 'a e kainga 'o Te'ekiu he fakame'ite ki he 'aho 'o e ta'ahine Kuini Halaevalu Mata'aho.Ka ko e malie ki he tukua'u mai 'a e hingoa Motu'apuaka mo 'ene faifatongia ki he Tu'i 'o Tonga.(ka mou kataki tokoni mai ai). Mo e ngaahi ha'a 'o Te'ekiu kuo nau hiki mei Te'ekiu he mali 'enau fa'e pe tamai ki ha kolo kehe. Na'e iai foki 'a e kau tangata ia 'o tokanga hangee ko Vainikolo Huihui, Siua Sekona, Halisi Tongia pehee kia Talanoa Muhu pea kuo a'u mai eni kia Salesi Fifita.

'Oku iai foki mo e fakamatala na'e 'uluaki tu'u 'a e 'api Lautohi Pule'anga he feitu'u ko eni 'oku tu'u 'ai 'a e 'api siasi Uesiliana. Ka na'e tu'u 'a e Falelotu Uesiliana ia he 'api ko eni 'o Leini Fetu'u'aho lelei ai ki he fale Kautaha Fakakolo. Ka 'oku te'eki fakapau'i 'a e ta'u na'e fai ai 'a e hiki ko eni. Ka ko e ng fakamatala pe eni fekau'aki mo e kolo ni.

 Volume 82 1973 > Volume 82, No. 2 > Some remarks on alternative meanings for Tongan place names, by Tupou L. Pulu, p 213-217 Mr. Gifford in his Tongan Place Names made the following statement: The present pronunciation of number 2 above is /te'ekiu/. We have, again, added the glottal stop which Gifford left out. This is listed by Gifford as having two morphemes: /te'e + kiu/ “excrement + plover.” Actually, this originally consisted of two morphemes, too, but cut this way: /te'eki + uu/. 5 The first morpheme, /te'eki/ means “not yet,” and /uu/ means “sheltered.” This was the way it was meant to be, for it originated with the warriors of Vaha'i when they were digging trenches to hide in during the civil war with Hahake district of Tongatapu during the closing years of the eighteenth century. The commander used to call out to the men, /kuo uu/ “are you sheltered,” and the answer kept coming back, /te'eki uu/ “not sheltered yet.”

REFERENCES:GIFFORD, Edward Winslow, 1923. Tongan Place Names. Honolulu, Bernice P. Bishop Museum. — 1929. Tongan Society. Honolulu, Bernice P. Bishop Museum. KAHO, Fe'iloakitau. 1946. Ko e Kumi 'o e Tu'i 'e he Kau Ha'apai. 'The Search for the Royalty Conducted by People of Ha'apai.” Pangai, Tonga.

Ka 'oku ou kole ho'omou tokoni ke ala mai ai ha fa'ahinga fakamatala pe 'e ala lava ai hono langa 'a e 'api ko Te'ekiu he Internet.

Looking for Any Te'ekiu Around the World: Webmaster Takai Palei: tklei@yahoo.com   or tklei@teekiu-fuekafa-group.com